Bilimsel Bilgi Nedir, Çeşitleri Nelerdir?
Bir akşam, İzmir’de bir kafede arkadaşlarımın arasında otururken, içimden “Bilimsel bilgi nedir?” diye sordum. Evet, belki de yanlış bir zamanda, yanlış bir soruydu ama kafama takılmıştı. Arkadaşlarımın yüzüne bakarken, biri telefonuna bakıyordu, diğeri tam o sırada “Yine mi bilimsel şeyler?” diye sormuştu. Benim gibi birinin böyle bir soru sorması herhalde kimseyi şaşırtmamıştır. Hani bazı insanlar sorularıyla, arkadaşlarını bir noktaya kadar bıktırabilir ya, ben de o insanlardan biriyim.
Ama işte, o anda aklıma gerçekten bir şey takıldı: Bilimsel bilgi nedir? Hadi, bunu derinlemesine inceleyelim. Hem biraz eğlenelim, hem de bilimi “gerçekten” anlamaya çalışalım. Çünkü bilim, aslında her an içimizde, kafamızda ve hatta evimizde!
Bilimsel Bilgi Nedir?
Öncelikle, bilimsel bilgi nedir? sorusuna cevabımızı verelim. Klasik tanımıyla, bilimsel bilgi, doğa ve evrenin işleyişini anlamak için kullanılan, gözlem ve deneylere dayalı bilgi olarak tanımlanabilir. Ama işin eğlenceli kısmı, bu bilimsel bilgiyi hayatımıza nasıl entegre ettiğimizde başlıyor.
Mesela, geçen gün annem “Neden bu kadar geç kaldın?” diye sordu. Ben de her zamanki gibi cevap verdim: “Çünkü trafik var, bilimsel bilgi!” Annem bakakaldı, tabii bu “bilimsel bilgi”yi açıklamadım. Ama aslında ne demek istediğimi biliyorsunuz değil mi? Trafik, insan yoğunluğu, hava koşulları ve daha nicesi birer bilimsel bilgi. Yani bir yolculuğun tam olarak ne kadar süreceğini tahmin etmek, aslında bir tür bilimsel çözümleme ve analiz!
Şimdi gelin, bu bilimsel bilgiye biraz daha derinlemesine bakalım, ama hiç sıkılmadan, biraz eğlenerek.
Bilimsel Bilgi Çeşitleri
Bilimsel bilgi çeşitleri, günümüz dünyasında hiç de karmaşık değil. Çünkü bu kadar çeşitliliğin içinde, aslında her şey birbirine bağlı. Şimdi, bilimsel bilgi çeşitlerine bir göz atalım.
1. Ampirik Bilgi (Deneysel Bilgi)
Ampirik bilgi, aslında bilimin tam kendisi. Yani gözlem ve deneylerle elde edilen bilgidir. Hepimiz küçükken “Deney yapalım mı?” diye başlamaz mıydık her projeye? O zamanlar bir deneyi sadece “yaratıcı fikir” olarak görüyorduk. Hatta mesela okulda şu deneyleri hatırlarsınız, “Şu suya bakın, suyun içinde baloncuklar oluştu” diye hepimiz heyecanlanırdık. İşte bu deney, aslında bilimin temelidir.
Bir gün, o dönemin popüler deneylerinden biri “Su kaynadığında baloncuklar oluşur”du. Şu an gülümsediğinizin farkındayım, ama 5 yaşındaki ben için bu gerçekten de bilimsel bir bilgi sayılabilirdi. Hatta bu tür deneyler ile dünyayı anlamaya çalışıyordum, hâlâ da öyle! Ampirik bilgi işte, gözlem yaparak ve deneyerek bir sonuca ulaşmaktır.
2. Teorik Bilgi (Kuramsal Bilgi)
Ama ya bu amacımıza ulaşmak için henüz deney yapamıyorsak? Teorik bilgi devreye giriyor! Hani bazen interneti açarsınız, bir konuda okuma yaparsınız ve bir teori bulursunuz. Sonra da arkadaşlarınıza “Buldum! Uzaya yerleşebiliriz!” gibi cümleler kurarak herkesin ilgisini çekmeye çalışırsınız. Evet, bu teorik bilgi! Herhangi bir gözlem ya da deney yapmadan, mantık ve akıl yürütme ile yapılan çıkarımlardır.
Bir arkadaşım var, tam bir teorik bilgi canavarı. Özellikle gıda konusu açıldığında, “Yok efendim, domatesin içinde bu kadar vitamin var” diyerek teorilerle dolu bir bilimsel çığır açıyor. Ben de artık şüpheyle dinliyorum: “Gerçekten mi?” Ama belki de haklıdır, kim bilir?
Teorik bilgi, bilimin “neden” ve “nasıl” sorularına cevap arayarak gelişir. İleriye dönük olasılıklar, genellikle bu teorilerden çıkar. Zamanla, teorik bilgiler deneylerle test edilir ve sonuçlar doğrulanır. Bir çeşit “gel bakiyim, haklı mıyım?” oyunudur.
3. İzafiyet Bilgisi (Göreli Bilgi)
Hadi, biraz daha karmaşık bir konuya geçelim. İzafiyet bilgisi, bazen hepimizin kafasını karıştırır. Ama ben size basitçe anlatacağım, çünkü nedense ben de bu konuda çok kafa yoruyorum! İzafiyet bilgisi, bir şeyin göreceliliğini ifade eder. Mesela, bir yemek yerken “çok lezzetli” demekle “çok tuzlu” demek arasındaki farkı anlamaya çalıştığınızda, aslında bu, izafiyet bilgisidir.
Evet, izafiyet oldukça göreceli ve bazen kafa karıştırıcı olabilir. “Hadi, bu kadar yemek yeter!” dediğinizde, yemeklerin gerçekten fazla olduğunu anlamış olursunuz. Ama yediğiniz şey, başkaları için bir “öğle yemeği” olabilir. Bu tür durumlar, göreli bilgilere işaret eder.
Bilimsel Bilgi ve Günlük Hayat
Şimdi, her şeyi bir kenara bırakıp, günlük hayatta bilimsel bilgiyi nasıl kullandığımızı düşünelim. Mesela geçen gün, odama geldiğimde lamba yanmıyordu. O an, elektrik mühendisiyim dedim, şunu yapacağım, bunu yapacağım diye düşündüm. Ama aslında sadece sigorta atmıştı. Şu an gülümsüyorsunuz, değil mi? Hatta “Vay, çok derin düşündü ama!” diyorsunuz. Evet, bilimsel bilgi hayatımızın her köşesine dokunuyor ve bazen kendi yanlışlarımızla dersler çıkarmamıza sebep oluyor.
Bundan tam 1 yıl önce, aynı odada yine lambanın yanmaması üzerine çok derin analizler yapmıştım. Fakat, geçenlerde bir arkadaşım bana dedi ki: “Ya sen aslında hiç dikkatli değilsin! Ampulü kontrol et!” İşte, her şeyin basit olduğu bir dünyada, bazen yanlış bilgilerle öyle bir yol alırsınız ki, o anda ne düşündüğünüzü anlatmanız neredeyse imkansız hale gelir.
Sonuç: Bilimsel Bilgi, Hayatın Kendisi
Sonuçta, bilimsel bilgi bizim günlük hayatımızda da aktif olarak bulunuyor. Gözlem yaparak, teoriler üreterek, izafiyetlere dikkat ederek bilimsel bilgi dünyayı anlamamıza yardımcı oluyor. Her an, her yerde bilimsel bilgiye ihtiyaç duyuyoruz: O sabah kahvesi neden bu kadar etkili? veya Ayakkabım neden bu kadar rahatsız? gibi sorulara, aslında cevabı bilimsel bilgiyle buluyoruz.
Unutmayın, bilimsel bilgi dediğimiz şey sadece kitaplarda yazanlar değil. O bizim, her gün kullandığımız, farkında olmadan etkileşimde olduğumuz bir şey. Yani, bir gün birden “Neden bu kadar geç kaldım?” diye sorarken, belki de içten içe bilimsel bir analiz yapıyorsunuzdur. Şu anda ben bile yapıyorum. Çünkü bir şekilde her şey bilimsel bilgiyle işliyor, değil mi?